و ضايع نمودن قرآن است . علوم قرآن هيچ‌وقت محدود به علم خاصّى نيست . دائره‌اش بسيار وسيع است . و بنابراين : أوّلا منطبق نمودن قرآن را با علم خاصّى با تمحّلات و تكلّفات بسيار ، محدود كردن معانى آيات است ؛ و گفته شد كه : معانى آيات محدود نيست . و ثانيا علوم مادّى و طبيعى هر روز تغيير شكل مىدهد . هر روز فرضيّه‌اى جديد ، فرضيّهء پيشين را إبطال مىنمايد . اين دانشمندان تصوّر نكرده‌اند كه : فردا فرضيّهء جديدى ، اگر فرضيّهء امروز را باطل كند ؛ و با پافشارى آقايان ، در تطبيق آيات بر اين فرضيّه ، يكباره تمام آيات باطل خواهد شد ؟ ! بارى برويم بر سر مطلب ؛ و آن كلّيّت و عموميّت و ابديّت آيات قرآن است . و آنكه هر چه هست ، در قرآن مجيد است . اگر كسى بر قرآن وارد شود ؛ و آيات را از ديدگاه همان معانى كلّيّه و تأويل ، بنگرد ؛ تمام مسائل مشكله و غوامض لاينحلّه ، براى وى حلّ خواهد شد . خطابات قرآن ، اختصاص به مخاطبين و موجودين در زمان رسول خدا صلّى الله عليه و آله و سلّم ندارد . جميع خطابات آن ، همچون يا أيّها النّاس ، و يا أيّها الّذين أمنوا براى تمام أفراد مردم ، و براى تمام أفراد مؤمنان تا روز قيامت است . و همگى به نفس همين خطاب ، مخاطبند ؛ گرچه در آن زمان در حضور رسول الله حاضر نبوده ؛ و يا أصلا موجود نبوده‌اند . عنوان مسلم ، مؤمن ، مشرك ، كافر ، منافق ، و غيرها كه در قرآن وارد شده است ؛ هر كسى است كه اين عنوان را به خود گرفته باشد ، گرچه هزار سال بعد از زمان نزول قرآن باشد . اين عنوان بر او منطبق است . « * »

--> ( * ) و چه اشتباه بزرگى صاحب معالم نموده است كه گفته است : آنچه براى خطاب شفاهى وضع شده است . با دلالت صيغهء آن ، شامل متأخرين از زمان خطاب نمىشود . و آن حكم براى متأخرين به دليل -